วิธีอ่าน COA ของช่อดอกกัญชา: คู่มือภาคปฏิบัติสำหรับผู้ซื้อที่ได้รับอนุญาต

ใบรับรองผลการวิเคราะห์ (Certificate of Analysis หรือ COA) เป็นเอกสารหลักที่ผู้ซื้อที่ได้รับอนุญาตใช้ประเมินช่อดอกแต่ละรอบการผลิต ก่อนนำไปวางจำหน่ายหรือใช้ในผลิตภัณฑ์ COA ส่วนใหญ่มีรูปแบบคล้ายกัน แต่รายละเอียดที่สำคัญที่สุดมักอยู่ในส่วนที่พิมพ์ตัวเล็ก เช่น รหัส วันที่ หน่วย หรือขีดจำกัด

คู่มือนี้อธิบาย COA ทีละส่วน และต่อยอดจากบทความก่อนหน้าของเรา ปลอดสารกำจัดศัตรูพืช กับ ออร์แกนิก: ใบรับรองผลการวิเคราะห์ (COA) จากห้องปฏิบัติการภายนอกบอกอะไรแก่ผู้ซื้อที่ได้รับอนุญาต ซึ่งอธิบายว่า COA คืออะไรและรองรับการกล่าวอ้างประเภทใด บทความนี้เน้นวิธีอ่าน

บทความนี้เป็นข้อมูลทางเทคนิคทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางกฎหมาย และไม่ได้อธิบายข้อเสนอผลิตภัณฑ์ใดๆ ตัวเลขในตัวอย่างสมมติขึ้นเพื่อประกอบคำอธิบาย ไม่ได้มาจากรายงานจริงฉบับใด

1. ส่วนหัว: ใครเป็นผู้ตรวจ

เริ่มที่ส่วนบนของหน้าแรก ซึ่งควรระบุ:

• ห้องปฏิบัติการ ชื่อ ที่อยู่ และช่องทางติดต่อ
• เลขที่รายงานที่ไม่ซ้ำกัน ต้องใช้เลขนี้หากต้องการตรวจสอบรายงานกับห้องปฏิบัติการโดยตรง
• ผู้ว่าจ้าง คือผู้ที่สั่งให้ตรวจ ซึ่งมักเป็นผู้เพาะปลูก ข้อมูลนี้บอกว่าใครจ่ายค่าตรวจ ไม่ได้บอกว่าใครเป็นผู้เก็บตัวอย่าง
• การรับรองความสามารถ (accreditation) หากห้องปฏิบัติการได้รับ ห้องปฏิบัติการทดสอบหลายแห่งได้รับการรับรองตามมาตรฐาน ISO/IEC 17025 ILAC ซึ่งเป็นองค์กรระหว่างประเทศด้านการรับรองห้องปฏิบัติการ อธิบายว่าการรับรองความสามารถ คือ “การประเมินอย่างเป็นอิสระต่อหน่วยตรวจสอบและรับรองเทียบกับมาตรฐานที่เป็นที่ยอมรับ” เพื่อให้มั่นใจใน “ความเป็นกลางและความสามารถ” ของหน่วยงานเหล่านั้น หน่วยรับรองที่ลงนามในข้อตกลงยอมรับร่วมของ ILAC ยอมรับการรับรองของกันและกัน ซึ่ง ILAC สรุปไว้ว่า “accredited once, accepted everywhere” (รับรองครั้งเดียว ยอมรับได้ทุกที่)

การรับรองความสามารถครอบคลุมเฉพาะ ขอบข่าย ที่กำหนด คือการทดสอบบางรายการกับตัวอย่างบางประเภท ห้องปฏิบัติการอาจได้รับการรับรองสำหรับวิธีหนึ่งแต่ไม่ได้รับสำหรับอีกวิธีหนึ่ง หากผลการตรวจรายการใดมีผลต่อการตัดสินใจของท่าน ควรถามว่ารายการนั้น กับตัวอย่างประเภทนั้น อยู่ในขอบข่ายที่ได้รับการรับรองหรือไม่

ควรตรวจจำนวนหน้า (เช่น “หน้า 2 จาก 4”) และหมายเลขฉบับด้วย เมื่อห้องปฏิบัติการแก้ไขรายงาน มักออกฉบับใหม่และระบุว่าเป็นฉบับแก้ไข ตรวจให้แน่ใจว่าท่านมีรายงานฉบับล่าสุดครบทุกหน้า

2. รหัสตัวอย่างและรหัสรอบการผลิต

COA โดยทั่วไปมีรหัสสองชุด:

• รหัสตัวอย่าง ที่ห้องปฏิบัติการกำหนดให้กับวัตถุที่ได้รับ
• รหัสรอบการผลิตหรือล็อต ที่ผู้เพาะปลูกกำหนดให้กับรอบการผลิตที่เก็บตัวอย่างมา

รหัสตัวอย่างบอกว่าห้องปฏิบัติการตรวจวัตถุใด ส่วนรหัสรอบการผลิตเชื่อมตัวอย่างนั้นกับช่อดอกที่ท่านได้รับ หาก COA ไม่มีรหัสรอบการผลิต หรือรหัสไม่ตรงกับเอกสารการจัดส่ง COA นั้นก็ไม่ได้บอกสิ่งใดเกี่ยวกับการจัดส่งของท่านที่ตรวจสอบได้

ดูด้วยว่าตัวอย่างถูกเก็บอย่างไร รายงานบางฉบับระบุว่าเจ้าหน้าที่ของห้องปฏิบัติการเป็นผู้เก็บเอง หรือผู้ว่าจ้างส่งมาให้ ตัวอย่างที่ห้องปฏิบัติการเก็บเองเป็นหลักฐานที่ดีกว่าว่ามาจากรอบการผลิตที่ระบุในรายงาน ส่วนตัวอย่างที่ส่งมาให้ขึ้นอยู่กับว่าผู้ส่งเลือกตัวอย่างอย่างเป็นธรรมหรือไม่

3. วันที่สี่รายการ เรียงตามลำดับ

COA ที่สมบูรณ์อาจแสดงวันที่ได้ถึงสี่รายการ:

1. วันที่เก็บตัวอย่าง เมื่อเก็บตัวอย่างจากรอบการผลิต
2. วันที่รับตัวอย่าง เมื่อห้องปฏิบัติการลงทะเบียนรับ
3. วันที่วิเคราะห์ เมื่อทำการตรวจ รายการตรวจแต่ละกลุ่มอาจมีวันที่ต่างกัน
4. วันที่ออกรายงาน เมื่อห้องปฏิบัติการออกรายงาน

วันที่ควรเรียงตามลำดับนี้ หากวันที่ออกรายงานอยู่ก่อนวันที่รับตัวอย่าง หรือวันที่เก็บตัวอย่างอยู่หลังวันที่จัดส่ง ควรสอบถาม เปรียบเทียบวันที่กับการจัดส่งของท่านด้วย วันที่เก็บตัวอย่างที่ใกล้ปัจจุบันบอกสภาพปัจจุบันได้มากกว่า ส่วนผลตรวจที่เก่ากว่าบรรยายรอบการผลิตตามสภาพในขณะนั้น

4. รายการตรวจและหน่วย

แต่ละส่วนของ COA คือรายการตรวจหนึ่งกลุ่ม ได้แก่ สารแคนนาบินอยด์ และการตรวจคัดกรองสิ่งปนเปื้อน เช่น สารพิษตกค้างจากสารกำจัดศัตรูพืช จุลินทรีย์ โลหะหนัก และในบางรายงานมีความชื้นหรือค่าวอเตอร์แอกทิวิตี (water activity) สารพิษจากเชื้อรา หรือตัวทำละลายตกค้าง บทความก่อนหน้าของเราอธิบายแล้วว่ารายการตรวจบอกได้เฉพาะสิ่งที่ตรวจ ขั้นต่อไปคืออ่านหน่วย เพราะแต่ละกลุ่มใช้หน่วยต่างกัน:

ผลที่อ่านได้ 0.05 ในหน่วยหนึ่ง และ 50 ในอีกหน่วยหนึ่ง อาจเป็นปริมาณเดียวกัน ก่อนเปรียบเทียบ COA สองฉบับ ให้แปลงเป็นหน่วยเดียวกันก่อน

หากรายงานระบุ ฐานการคำนวณ ให้จดไว้ด้วย บางห้องปฏิบัติการรายงานสารแคนนาบินอยด์ “ตามสภาพที่ได้รับ” (as received) บางแห่งรายงานบนฐานน้ำหนักแห้ง (dry weight) ช่อดอกเดียวกันจะได้ตัวเลขสูงกว่าเมื่อคิดบนฐานน้ำหนักแห้ง เพราะไม่นับน้ำในการคำนวณ

5. สารแคนนาบินอยด์: รูปกรด รูปเป็นกลาง และค่า “รวม”

THC และ CBD ส่วนใหญ่ในช่อดอกที่ยังไม่ผ่านความร้อนอยู่ในรูปกรด คือ THCA และ CBDA ความร้อนเปลี่ยนรูปกรดเป็นรูปเป็นกลาง (neutral) คือ THC และ CBD โดยการตัดหมู่คาร์บอกซิลออก เรียกว่า ดีคาร์บอกซิเลชัน (decarboxylation) งานวิจัยที่ผ่านการพิจารณาจากผู้ทรงคุณวุฒิซึ่งศึกษาปฏิกิริยานี้ระบุว่ารูปกรด “ไม่เสถียรต่อความร้อน” และ “สามารถเกิดดีคาร์บอกซิเลชันเมื่อสัมผัสแสงหรือความร้อน” (Wang et al., 2016, Cannabis and Cannabinoid Research)

เรื่องนี้มีผลต่อวิธีวัดและวิธีรายงานผล:

• โครมาโทกราฟีของเหลว (HPLC หรือ LC-MS) ไม่ได้ส่งตัวอย่างผ่านส่วนฉีดสารที่มีอุณหภูมิสูงแบบที่ GC ใช้ จึงวัดรูปกรดและรูปเป็นกลางแยกกันได้ COA ที่ใช้ LC มักแสดง THCA และ THC แยกบรรทัด
• โครมาโทกราฟีแก๊ส (GC) ให้ความร้อนกับตัวอย่างในส่วนฉีดสาร งานวิจัยปี 2025 ระบุว่า GC-MS ที่ไม่ผ่านการทำอนุพันธ์ (derivatization) “ตรวจวัดได้เฉพาะแคนนาบินอยด์รูปเป็นกลาง เนื่องจากเกิดดีคาร์บอกซิเลชันจากอุณหภูมิสูงในระบบฉีดสาร” และรูปกรดอาจถูกนับต่ำกว่าความจริงเมื่อการเปลี่ยนรูปไม่สมบูรณ์ (Franzin et al., 2025, Pharmaceutics) ผลจาก GC ที่ไม่ผ่านการทำอนุพันธ์จึงไม่แยกสองรูปนี้ออกจากกัน

รายงานจำนวนมากแสดงค่า รวม ด้วย ซึ่งเป็นค่าที่คำนวณ ไม่ใช่ค่าที่วัด:

THC รวม = THC + (0.877 × THCA)

ตัวคูณ 0.877 คืออัตราส่วนน้ำหนักโมเลกุลของสารสองชนิด THC มีน้ำหนัก 314.5 g/mol และ THCA มีน้ำหนัก 358.5 g/mol (ข้อมูลน้ำหนักโมเลกุลจาก PubChem) เมื่อ THCA เปลี่ยนเป็น THC จึงเหลือมวลประมาณ 87.7% ของเดิม CBD และ CBDA มีน้ำหนักโมเลกุลเท่ากับ THC และ THCA ค่า CBD รวมจึงใช้ตัวคูณเดียวกัน

ตัวอย่างสมมติ: รายงานแสดง THCA 10.0% และ THC 1.0% ค่า THC รวมคือ 1.0 + (0.877 × 10.0) = 9.77% หรือประมาณ 9.8% หากนำสองบรรทัดมาบวกกันได้ 11.0% จะเป็นค่าที่สูงเกินจริง

เมื่อเปรียบเทียบ COA สองฉบับ ให้ตรวจสามเรื่อง คือ ห้องปฏิบัติการแต่ละแห่งใช้วิธีใด ตัวเลขเป็นค่าที่วัดหรือค่ารวมที่คำนวณ และฐานการคำนวณ (ตามสภาพที่ได้รับหรือน้ำหนักแห้ง) รายงานสองฉบับที่ต่างกันในเรื่องใดเรื่องหนึ่งเปรียบเทียบกันโดยตรงไม่ได้

6. ขีดจำกัดการตรวจพบ ขีดจำกัดการวัดเชิงปริมาณ และ “ตรวจไม่พบ”

วิธีวิเคราะห์ทุกวิธีมีระดับต่ำสุดที่วัดได้ แนวทางการตรวจสอบความใช้ได้ของวิธี (method validation) ใช้คำที่เกี่ยวข้องกันสามคำ:

• ขีดจำกัดการตรวจพบ (Limit of detection, LOD) ความเข้มข้นต่ำสุดที่วิธีนั้นแยกออกจากศูนย์ได้อย่างน่าเชื่อถือ
• ขีดจำกัดการวัดเชิงปริมาณ (Limit of quantification, LOQ) ระดับต่ำสุดที่สมรรถนะของวิธียอมรับได้สำหรับงานนั้น คือตัวเลขที่วัดได้เชื่อถือได้ คู่มือการตรวจสอบความใช้ได้ของวิธีของ Eurachem (ฉบับที่ 3, 2025) อธิบายวิธีที่ห้องปฏิบัติการกำหนดค่าทั้งสองนี้
• ขีดจำกัดการรายงาน (Reporting limit, RL) ระดับต่ำสุดที่ห้องปฏิบัติการจะพิมพ์ผลเป็นตัวเลข แนวทางวิธีวิเคราะห์สารพิษตกค้างจากสารกำจัดศัตรูพืชของคณะกรรมาธิการยุโรป (SANTE/11312/2021) นิยามว่าเป็น “ระดับต่ำสุดที่จะรายงานสารตกค้างเป็นค่าตัวเลข” และระบุว่า “เท่ากับหรือสูงกว่า LOQ”

ใน COA ท่านจะเห็นค่าเหล่านี้ในรูปแบบ:

“ตรวจไม่พบ” มีเกณฑ์กำกับเสมอ จึงควรหาเกณฑ์นั้นในรายงาน ซึ่งอาจอยู่ข้างสารแต่ละตัวหรือในหมายเหตุเรื่องวิธีวิเคราะห์ รายการตรวจสารกำจัดศัตรูพืชที่รายงาน “ตรวจไม่พบ” ที่ขีดจำกัด 0.01 mg/kg บอกได้มากกว่ารายการที่รายงาน “ตรวจไม่พบ” ที่ขีดจำกัด 0.5 mg/kg หากรายงานไม่ได้พิมพ์ขีดจำกัดไว้ ให้สอบถามห้องปฏิบัติการ

นี่คือสิ่งที่อยู่เบื้องหลังการใช้คำว่า “ปลอดสารกำจัดศัตรูพืช” ของเรา หมายความว่าผลตรวจสารพิษตกค้างใน COA ของรอบการผลิตนั้นไม่พบสารตกค้าง ที่ขีดจำกัดที่พิมพ์ไว้ในรายงานฉบับนั้น ไม่ได้เป็นการกล่าวอ้างว่าเป็นศูนย์

7. ผ่าน ไม่ผ่าน และชุดเกณฑ์ที่ใช้

COA บางฉบับพิมพ์ “ผ่าน” หรือ “ไม่ผ่าน” ไว้ข้างผลแต่ละรายการ หรือแสดงสถานะรวม คำว่า “ผ่าน” หมายความเพียงว่าผลเป็นไปตามชุดเกณฑ์ที่ห้องปฏิบัติการใช้ และรายงานแต่ละฉบับอาจใช้ชุดเกณฑ์ต่างกัน ให้ดูชื่อชุดเกณฑ์ในรายงาน หรือค่าขีดจำกัดที่พิมพ์ไว้ข้างสารแต่ละตัว ผล “ผ่าน” ตามชุดเกณฑ์หนึ่งไม่ได้บอกว่าจะผ่านตามชุดเกณฑ์อื่น

ผล “ผ่าน” ไม่ได้แทนการอ่านตัวเลข รอบการผลิตสองรอบอาจผ่านทั้งคู่ โดยรอบหนึ่งใกล้ขีดจำกัด ขณะที่อีกรอบต่ำกว่ามาก

8. การจับคู่ COA กับการจัดส่ง

เมื่อช่อดอกมาถึง ให้วางเอกสารการจัดส่งไว้ข้าง COA แล้วตรวจ:

1. รหัสรอบการผลิต ตรงกันบน COA ใบส่งของ และฉลากบรรจุภัณฑ์หรือไม่
2. วันที่ ตัวอย่างถูกเก็บจากรอบการผลิตนี้ก่อนวันที่จัดส่งหรือไม่ และลำดับวันที่สมเหตุสมผลหรือไม่
3. ฉบับ เป็นรายงานฉบับล่าสุดและครบทุกหน้าหรือไม่
4. เลขที่รายงาน สอบถามห้องปฏิบัติการว่ายินดียืนยันหรือไม่ว่าเลขที่รายงานนี้มีอยู่จริงและตรงกับผู้ว่าจ้างและรอบการผลิต บางแห่งยืนยันได้โดยไม่เปิดเผยผลการตรวจแก่บุคคลภายนอก
5. ประเภทตัวอย่าง COA ระบุวัตถุชนิดเดียวกับที่ท่านได้รับหรือไม่ เช่น ช่อดอกแห้ง ไม่ใช่เศษจากการตัดแต่ง (trim) หรือสารสกัด

หากรหัสรอบการผลิตหรือประเภทตัวอย่างไม่ตรงกัน COA นั้นอาจเป็นของจริงแต่เป็นของวัตถุอื่น และใช้อ้างอิงกับการจัดส่งครั้งนี้ไม่ได้ หากวันที่ ฉบับ หรือเลขที่รายงานมีข้อสงสัย ให้สอบถามผู้จัดส่งและห้องปฏิบัติการก่อนนำไปใช้อ้างอิง

9. เหตุใดความเป็นอิสระของห้องปฏิบัติการภายนอกจึงสำคัญ

COA เป็นหลักฐานที่ดีกว่าเมื่อฝ่ายที่ได้ประโยชน์จากผลการตรวจไม่ใช่ฝ่ายที่ทำการตรวจ การเป็นห้องปฏิบัติการภายนอกเพียงอย่างเดียวไม่ได้รับประกันเรื่องนี้ จึงควรตรวจมาตรการป้องกันต่อไปนี้:

• การเก็บตัวอย่าง ใครเป็นผู้เก็บและเก็บอย่างไร ตัวอย่างที่ห้องปฏิบัติการเก็บเองตามขั้นตอนการเก็บตัวอย่างที่เป็นลายลักษณ์อักษร เลือกเฉพาะส่วนที่ดีได้ยากกว่าตัวอย่างที่ผู้เพาะปลูกเลือกและส่งมาเอง
• ความห่างทางการค้า ห้องปฏิบัติการแยกจากผู้เพาะปลูกหรือไม่ และได้รับค่าจ้างสำหรับการตรวจ ไม่ใช่สำหรับผล “ผ่าน” หรือไม่
• การประเมินจากภายนอก ห้องปฏิบัติการได้รับการรับรองความสามารถหรือไม่ ห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรองถูกประเมินโดยหน่วยรับรองตามมาตรฐาน ISO/IEC 17025 ซึ่งรวมถึงความเป็นกลาง
• บันทึกที่ตรวจสอบได้ ห้องปฏิบัติการยินดียืนยันเลขที่รายงานกับท่านโดยตรงหรือไม่

การตรวจภายในยังมีประโยชน์ต่อผู้เพาะปลูกในการควบคุมกระบวนการ แต่ในฐานะหลักฐานสำหรับผู้ซื้อ รายงานจากห้องปฏิบัติการอิสระที่ได้รับการรับรองและเก็บตัวอย่างเอง มีน้ำหนักมากกว่า

สรุปสั้น

• ส่วนหัว: ห้องปฏิบัติการ เลขที่รายงาน การรับรองความสามารถและขอบข่าย ครบทุกหน้า ฉบับล่าสุด
• รหัส: มีทั้งรหัสตัวอย่างและรหัสรอบการผลิต โดยรหัสรอบการผลิตตรงกับการจัดส่งของท่าน
• วันที่: เก็บตัวอย่าง รับตัวอย่าง วิเคราะห์ ออกรายงาน เรียงตามลำดับและใหม่พอ
• หน่วยและฐานการคำนวณ: แปลงเป็นหน่วยเดียวกันก่อนเปรียบเทียบ และจดว่าเป็นตามสภาพที่ได้รับหรือน้ำหนักแห้ง
• สารแคนนาบินอยด์: LC แยกบรรทัดรูปกรดและรูปเป็นกลาง ค่ารวมใช้ตัวคูณ 0.877 ตรวจดูวิธีที่ใช้
• ขีดจำกัด: “ตรวจไม่พบ” อ้างอิงเกณฑ์ที่พิมพ์ไว้เสมอ ให้หาเกณฑ์นั้น
• ผ่าน/ไม่ผ่าน: อ้างอิงชุดเกณฑ์ที่ระบุชื่อ และยังต้องอ่านตัวเลข

อยู่ระหว่างการดำเนินการขอรับรอง GACP ของไทย ยังไม่ใช่แหล่งผลิตที่ได้รับการรับรองจนกว่ากรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก (กพท.) จะออกเลขที่รับรอง

บริษัท บล็อกเฮาส์ คอลเลคทีฟ จำกัด (BLOCKHOUSE COLLECTIVE CO., LTD.) เลขทะเบียนนิติบุคคลกรมพัฒนาธุรกิจการค้า (DBD) 0105568067090 เป็นผู้เพาะปลูกช่อดอกกัญชาในระบบปิดที่จัดส่งให้เฉพาะผู้ประกอบการที่ได้รับอนุญาตเท่านั้น ผู้ประกอบการที่ได้รับอนุญาตสามารถดูรายละเอียดการเป็นพาร์ทเนอร์ได้ที่หน้าพาร์ทเนอร์ และข้อมูลบริษัทอยู่ในหน้าข้อมูลทางกฎหมาย